الشيخ علي المشكيني
22
تفسير روان (فارسى)
بود چنين امرى را روا نمىبيند ، بلكه جداً قبيح مىداند ، زيرا تكبّرِ مخلوقِ جَهول در مقابل خالق عليم توأم با مخالفت فرمان عامّ مؤكّد ، و استدلال غلط و باطل ، در ملأ اعلى و حضور ارواح انبيا و صالحان و نزد فرشتگان مقرب ، و بالأخره تخطئهء خداوند در فرمان صادره ، بسيار ناپسند و نارواست . فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ يعنى : پس بيرون رو ، زيرا تو از خوارها و ذليلها هستى . مراد از « اخرج » انشاى خروج از آسمان است كه بايد به وسيلهء فرشتگان عملى گردد ، و با فاصلهء اندكى عملى شد . قَالَ أَنظِرْنِى إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ يعنى : ابليس گفت : خدايا ، مرا تا روزىكه آنها برانگيخته مىشوند مهلت ده . يعنى پس از سكونت آدم و اولاد او در زمين و انقراض نسل و مرگ همه و سپس برانگيخته شدنشان براى قيامت ، مرا مهلت زندگى ده و كسى را از اولاد من نيز نميران . و بايد دانست كه روز بعث انسانها روز دميدهشدن بار دوم صور است پس از آن كه در نفخهء اول ، همهء زندهها از انسانها و فرشتگان و اجنّه مرده باشند و تنها ارواحى زنده باشند كه يك بار مرگ را چشيده و ساكن برزخ شدهاند . و فاصلهء ميان نفخهء مرگ و نفخهء بعث را كه مدت مديدى است جز خداوند نمىداند . و لازمِ درخواست حيات تا روز بعث اين است كه در آن فاصله در عالم برزخ با ارواح انسانها زنده باشد . و شايد طمعش آن بوده كه آنها را نيز اغوا نمايد . قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ يعنى : خدا فرمود : تو حتماً از مهلت داده شدگانى . اين آيه نسبت به تعيين آخرِ زمان مهلت ، خالى از ابهام و تشابه نيست ، لكن ظاهر آيهء 37 سورهء حجر و آيهء 81 سورهء ص قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ ، إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ اين است كه درخواست مهلت تا روز بعث پذيرفته نشده ، بلكه تا وقت معيّن است كه ظاهراً نفخهء اوّل صور و مرگ انسانها و بطلان تكليف است . و بنابراين ، اجمال اين آيه با ظهور آيهء حجر و ص رفع مىشود .